ਡਾ. ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਸੌਰਭ
ਪੰਚਕੂਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਵੱਲੋਂ ਛੇ ਸਾਲ ਦੀ ਬੱਚੀ ਨਾਲ ਕਥਿਤ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਿੰਸਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ? ਕੀ ਬੱਚੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਗੁਆ ਰਹੇ ਹਨ? ਕੀ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਦੁਨੀਆ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ‘ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹਿੰਸਕ ਸਮੱਗਰੀ, ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਹੁਣ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਣਾ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਵਧਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਘਟਨਾ ਕਈ ਕਾਰਕਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਹਾਲਾਤ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਾਹੌਲ, ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੁਣ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨਾਂ ‘ਤੇ ਕੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੇਮਾਂ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੋਂ ਕਿਹੜੇ ਵਿਚਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਮਾਰਟਫੋਨ ਅੱਜ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਔਨਲਾਈਨ ਸਿਖਲਾਈ, ਵਿਦਿਅਕ ਵੀਡੀਓ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਪੂਰ ਸਮੱਗਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹੀ ਮਾਧਿਅਮ ਹਿੰਸਕ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਭਾਸ਼ਾ, ਖਤਰਨਾਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਵਿਵਹਾਰ ਤੱਕ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੀ ਬੇਕਾਬੂ ਵਰਤੋਂ, ਅਣਉਚਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਘਾਟ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਤੇ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੰਨੇ ਪਰਿਪੱਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਕਿ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਣ।
ਬਚਪਨ ਨਕਲ ਦਾ ਦੌਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂਬਾਤਾਂ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਦੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਸਾ, ਅਪਮਾਨ, ਬਦਲਾ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਨੂੰ ਆਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਰ ਬੱਚਾ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਸਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਉਮਰ-ਮੁਤਾਬਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਕਸਰ, ਵਿਅਸਤ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਸਤ ਰੱਖਣ ਤੱਕ, ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਇੱਕ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੱਲ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਇਹ ਆਦਤ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਪੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਬੱਚੇ ਦਾ ਬੈਠਾ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਡਿਜੀਟਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣੂ ਰਹਿਣਾ, ਉਮਰ-ਮੁਤਾਬਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ ਸੰਚਾਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜਤਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਹ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਉਤਸੁਕਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਲਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਣ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੇਮਾਂ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ‘ਤੇ ਉਹ ਕਿਹੜੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੀਡੀਓ ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਹਿੰਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਤਬਦੀਲੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਝਿੜਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਕਾਰਨ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਟਕਰਾਅ ਦੇ ਹੱਲ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਾਣ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਹਿੰਸਾ, ਧਮਕੀਆਂ, ਅਪਮਾਨ, ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਮਜ਼ਾਕ ਵਜੋਂ ਖਾਰਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਉਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਤੱਥਾਂ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਣ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀ ਵਜੋਂ ਲੇਬਲ ਕਰਨ, ਜਨਤਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ‘ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੀੜਤ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਮਾਣ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਰਜੀਹ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ, ਅਸਾਧਾਰਨ ਹਮਲਾਵਰਤਾ, ਜਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੋਗ ਬਾਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਝਿਜਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।
ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ‘ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਣਉਚਿਤ ਸਮੱਗਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਉਮਰ-ਮੁਤਾਬਕ ਡਿਜੀਟਲ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਖਰਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ‘ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਦੇਖਦੇ ਹੋ ਉਹ ਸਹੀ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਾਂ ਅਨੁਕਰਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਯਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਗੁੱਸੇ ਦੌਰਾਨ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਦੁਆਰਾ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਾਦਰ ਵਾਲਾ ਵਿਵਹਾਰ ਆਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਚਾਰ, ਧੀਰਜ, ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ, ਪੜ੍ਹਨ, ਰਚਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ।
ਪੰਚਕੂਲਾ ਘਟਨਾ ਦੁਆਰਾ ਉਠਾਏ ਗਏ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨਾਂ ‘ਤੇ ਕੀ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਇਕੱਲਤਾ, ਤਣਾਅ, ਅਣਗਹਿਲੀ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਣਕਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਹਨ?
ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਸ਼ਕਤ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਖਾਈ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਪਿਆਂ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਵੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਨ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਡਿਜੀਟਲ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਦੁਨੀਆ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ, ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਸਕ੍ਰੀਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ।
(ਡਾ. ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਸੌਰਭ, ਪੀਐਚਡੀ (ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ), ਇੱਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਕ ਹਨ।)
About Post Author
